كه تاريخ بشر را تا امروز ننگ آلود نموده است بيان نموده‌ايم . اكنون ببينيم عوامل بروز و اعتلاى جوامع و فرهنگها و تمدّنها و عوامل سقوط آنها چيست عوامل بروز و اعتلاء - در آغاز اين مبحث گفتيم كه يك فرد از انسان در عوامل بروز و اعتلا و سقوط شخصيّتش ، شباهت به عوامل بروز و اعتلاء و سقوط جوامع دارد . و اساس آن عوامل عبارتست از نظم قانونى ابعاد و استعدادهاى مادّى و معنوى انسان در هر دو قلمرو ( فرد و اجتماع ) و اختلال آن . با نظر به وحدتى كه در هويّت شخصيّت انسانى وجود دارد ، بدون ملاحظهء هويّت مزبور و وحدت آن ، نه بروز و اعتلائى براى انسان تصوّر مىرود و نه شكوفائى ، زيرا فقط وحدت هويّت شخصيّت انسانى است كه مىتواند مديريّت همهء ابعاد و استعدادهاى موجوديّت انسانى را به عهده گرفته و آنها را در تشكَّلى منظَّم و بدون تضادّ تباه كننده به فعليّت برساند و بدون چنين هويّتى در شخصيّت ، هر يك از ابعاد و استعدادهاى آدمى را مىتوان تحت سلطهء ارادهء عوامل قوىتر قرار داد و در نتيجه آنها را از انسان سلب نمود . بعنوان مثال : انسانى را در نظر مىگيريم كه از عاليترين نبوغ هنرى برخوردار است ، ولى شخصيّت وى داراى آن وحدت و مديريّت نيست كه نبوغ مزبور را بطور منطقى مورد بهره بردارى قرار بدهد ، مسلَّم است كه نبوغ مزبور مانند ميوه اى خواهد بود در جنگلى بىصاحب يا در باغى بدون ديوار و باغبان ، كه هر حيوان و انسانى از آنجا عبور كند و آن ميوه را ببيند ، آن را خواهد چيد بدون آنكه قيد و شرطى دست او را بگيرد و مىدانيم كه درخت در آن جنگل يا باغ از چينندگان ميوه اش نخواهد پرسيد چرا ميوهء مرا چيدى تو كيستى از كجا آمدى و بكجا مىروى امروزه ما در اغلب جوامع شاهد اين گونه ميوه چينىها از استعدادها و امتيازات انسانها مىباشيم كه فقط قوّت